RSS

Η «αθωότητα» της επιστήμης

26 Οκτ.

Σχέδιο Μανχάταν[..] μετά το μακάβριο γεγονός της Χιροσίμα, τα πράγματα άλλαξαν δραστικά. Οι ισχυροί κατάλαβαν ότι η επιστημονική έρευνα μπορεί να προσανατολιστεί κατάλληλα και να παραγάγει ασυναγώνιστα όπλα. Γι’ αυτό τον λόγο η έρευνα υποστηρίζεται έκτοτε με τεράστια κονδύλια. Πρωτοφανή μέσα τίθενται στη διάθεση των επιστημόνων, ενώ στήθηκαν υπερσύγχρονα εργαστήρια, εφοδιασμένα με απίστευτο πλούτο οργάνων. Το τίμημα βεβαίως είναι ότι πλέον κατά μεγάλο μέρος η επιστήμη ετεροκαθορίζεται. Τι πάει να πει αυτό; Απλώς ότι η επιστήμη δεν αναπτύσσεται με γνώμονα τα γνωστικά αντικείμενα που η ίδια η επιστημονική κοινότητα έχει προκρίνει ως μείζονα, αλλά με βάση τα συμφέροντα και τις προτεραιότητες που της θέτουν οι χρηματοδότες και οι «επόπτες» της.

Tο σχέδιο Mανχάταν (Manhattan project)
Ένα καταπληκτικό δοκίμιο, που δείχνει έμπρακτα ότι η επιστήμη είναι πλέον δέσμια των εκάστοτε πολιτικών σκοπιμοτήτων, είναι το βιβλίο του Ζαν-Ζακ Σαλομόν: Επιβιώνοντας της επιστήμης (2003). [..]
Ο συγγραφέας Ζαν-Ζακ Σαλομόν, φιλόσοφος και ιστορικός της επιστήμης με ταυτόχρονη πανεπιστημιακή και τεχνοκρατική εμπειρία, θεωρεί τη στιγμή της ρίψης της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα, στις 6 Αυγούστου του 1945, ως ημερομηνία -ορόσημο, πέρα από την οποία η επιστήμη απώλεσε οριστικά την αθωότητά της.
Τότε έγινε μια πρωτόγνωρη καταστροφή, που ουσιαστικά την επέφερε ένα επιστημονικό επίτευγμα της ατομικής Φυσικής. Κυρίως όμως, ο συγγραφέας αναφέρεται στο γεγονός ότι το σχέδιο Mανχάταν, ως υπόδειγμα, μετασχημάτισε οριστικά και αμετάκλητα τόσο τους όρους διεξαγωγής της επιστημονικής έρευνας όσο και τα αντικείμενά της, τις εφαρμογές καθώς και τις αντίστοιχες χρήσεις της.
Δεν υποστηρίζουμε βέβαια ότι μέχρι τότε οι επιστήμονες ήταν «αγνοί και άμωμοι» και εργάζονταν πάντοτε μόνο για τα ιδανικά της επιστήμης τους, ούτε ότι το έργο τους χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για αγαθούς σκοπούς. Είναι γνωστό ότι ο Κέπλερ, ο Γαλιλαίος, ο ντα Βίντσι και πολλοί άλλοι πρόσφεραν τις επιστημονικές συμβουλές τους για στρατιωτικούς σκοπούς, ενώ και ο Φράνσις Μπέικον είχε -ήδη από τον 17ο αιώνα- επισημάνει τόσο τους αμφίδρομους δεσμούς γνώσης και εξουσίας, όσο και τις κυριαρχικές βλέψεις, ή μάλλον τον εναγκαλισμό της τελευταίας, προς την επιστήμη. Άλλωστε οι πρίγκιπες κατά τον Μεσαίωνα χρησιμοποιούσαν μαθηματικούς, αστρονόμους και φυσικούς στην Αυλή τους εκ του πονηρού, ελπίζοντας να προσπορίσουν οικονομικά ή στρατιωτικά οφέλη από τις τυχόν εφευρέσεις τους.
Ο Σαλομόν στο βιβλίο του ισχυρίζεται ότι στην εποχή μας, που ουσιαστικά αρχίζει μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, επιστήμη και τεχνολογία οδεύουν «βίους παράλληλους» και αναπτύσσονται σε ένα υπεργιγαντωμένο κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον, που οι ίδιες κατά κάποιον τρόπο διαμόρφωσαν και το οποίο έκτοτε τις αλληλοχαρακτηρίζει.
Έως τις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι επιστήμονες -ιδιαιτέρως των θετικών επιστημών- διατείνονταν ότι εργάζονταν ανιδιοτελώς για την αναζήτηση της γνώσης σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον το οποίο διατηρούσε -εν μέρει- την αυτοτέλειά του τόσο από το κράτος όσο και από την κοινωνία. Το πανεπιστήμιο ως θεσμός ήταν ο προνομιακός χώρος διεξαγωγής της βασικής έρευνας, της προσανατολισμένης στην παραγωγή νέας γνώσης, ανεξάρτητα από τον βαθμό ενδεχόμενων πρακτικών εφαρμογών της. Υπό αυτό το πρίσμα, τότε, οι έξωθεν πιέσεις, οι έλεγχοι και οι καταπιέσεις ήταν μάλλον περιορισμένα.
Αντιθέτως, μετά το μακάβριο γεγονός της Χιροσίμα, τα πράγματα άλλαξαν δραστικά. Οι ισχυροί κατάλαβαν ότι η επιστημονική έρευνα μπορεί να προσανατολιστεί κατάλληλα και να παραγάγει ασυναγώνιστα όπλα. Γι’ αυτό τον λόγο η έρευνα υποστηρίζεται έκτοτε με τεράστια κονδύλια. Πρωτοφανή μέσα τίθενται στη διάθεση των επιστημόνων, ενώ στήθηκαν υπερσύγχρονα εργαστήρια, εφοδιασμένα με απίστευτο πλούτο οργάνων. Το τίμημα βεβαίως είναι ότι πλέον κατά μεγάλο μέρος η επιστήμη ετεροκαθορίζεται. Τι πάει να πει αυτό; Απλώς ότι η επιστήμη δεν αναπτύσσεται με γνώμονα τα γνωστικά αντικείμενα που η ίδια η επιστημονική κοινότητα έχει προκρίνει ως μείζονα, αλλά με βάση τα συμφέροντα και τις προτεραιότητες που της θέτουν οι χρηματοδότες και οι «επόπτες» της. Ποιοι είναι αυτοί;
α) Το κράτος, η κρατική εξουσία, ως φορέας άσκησης οικονομικής πολιτικής.
β) Η πολεμική βιομηχανία με τους παχυλούς μισθούς των στελεχών της και τις πλούσιες χρηματοδοτήσεις της έρευνας.
γ) Οι μεγάλες επιχειρήσεις που προσδοκούν αύξηση των κερδών τους.
Έτσι, οι νέοι πυλώνες που καθοδηγούν την έρευνα είναι η ανάπτυξη, η παραγωγικότητα και οι πρακτικές εφαρμογές.
Γι’ αυτό μεγάλες εταιρείες, αλλά και ο στρατός, δημιουργούν τα δικά τους εργαστήρια γνώσης, που ανταγωνίζονται τα πανεπιστήμια και πολλές φορές απορροφούν το πανεπιστημιακό δυναμικό προσφέροντάς του πολλαπλάσιους μισθούς και πολλές οικονομικές διευκολύνσεις, όπως ακριβά αυτοκίνητα, τεράστιες κατοικίες, προσωπική φύλαξη κ.ά.
Η επιστημονική κοινότητα γιγαντώθηκε. Μπορεί να απέκτησε τεράστιους πόρους, ταυτόχρονα όμως απώλεσε μεγάλο μέρος της αυτοτέλειάς της. Μετατράπηκε σε παραγωγική και πολεμική μηχανή.
Ο Σαλομόν εξετάζει κριτικά τις κοινωνικές συνέπειες από τη διεξαγωγή της έρευνας σε αυτές τις συνθήκες, μελετώντας διάφορα πεδία και κυρίως εκείνα που γνωρίζουν τη μεγαλύτερη άνθηση, όπως η Πληροφορική και η Γενετική. Παράλληλα αναλύει τον κίνδυνο η επιστήμη να στραφεί εναντίον των ίδιων των αξιών στις οποίες θεμελιώθηκε με βάση τις αρχές του Διαφωτισμού. Το βιβλίο υπαινίσσεται, όπως άλλωστε φαίνεται από τον τίτλο του, μια έντονη ανησυχία για το μέλλον του πλανήτη μας, για κινδύνους που σχετίζονται με τα οικολογικά προβλήματα, τα οποία η επιστήμη καλείται να αντιμετωπίσει, αλλά κατά κάποιον τρόπο η ίδια δημιούργησε, ή αλόγιστα η ίδια οξύνει σε ένα πλαίσιο αβεβαιότητας και μη αναστρεψιμότητας.
Θαυμάσιο μέρος του βιβλίου είναι οι βιογραφικές αναφορές επιστημόνων, όπου σε ατομικό επίπεδο αναδεικνύεται άλλοτε η μικρότητα, η ματαιοδοξία, η υστεροβουλία, και άλλες φορές η μεγαλοψυχία, η κοινωνική συνείδηση και το ήθος των επιστημόνων: ανθρώπινα πάθη και αδυναμίες σε αντιδιαστολή με ανθρώπινες αρετές και δύναμη θέλησης. Αυτός ο δυϊσμός δείχνει ότι οι επιστήμονες είναι άνθρωποι και δεν είναι διόλου απαλλαγμένοι από όλα αυτά.
Τα διλήμματα του Νηλς Μπορ, το ειρηνιστικό όραμα του Τζόζεφ Ρότμπλατ και οι τύψεις του Ρόμπερτ Οπενχάιμερ συνθέτουν μια ιστορία της επιστήμης, που ουσιαστικά διαπλέκεται με την ευρύτερη κοινωνική διάσταση.

Δρ. Στράτος Θεοδοσίου «Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ – ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΡΤΕΣΙΟ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ» Εκδόσεις Δίαυλος (Αθήνα, 2008)

Advertisements
 

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , ,

One response to “Η «αθωότητα» της επιστήμης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: